پاسخ اشكال حكيم سبزوارى ( رحمه اللّه ) وجه اندفاع و پاسخ اشكال حكيم سبزوارى اين است ( كه تفاوت نفس در دو حالت قبل از علم و پس از علم قابل انكار نيست ، ما به هنگام علم ، بالوجدان واقعيتى را در نفس خود مىيابيم پس واقعيتى براى نفس تحقق يافته است ) و آن همان صورت علمى است كه براى نفس موجود گرديده و براى آن ظاهر شده است ولى ( بايد توجه داشت كه اين صورت علمى داراى دو حيثيت و دو جنبه است ، يكى حيثيت مقايسه آن با خارج كه حقيقت وجود ذهنى را همين حيثيت تشكيل مىدهد ، و ديگرى حيثيت ناعت بودن و صفت بودن آن براى نفس است . و اينكه مىگوئيم صورتهاى علمى براى نفس موجود مىگردند ) از جهت اينكه آنها موجود ذهنى مقايسه شده با خارجند كه آثار خارج بر آن مترتب نمىگردد ، نيست ، بلكه از جهت حال يا ملكه بودن آنها براى نفس مىباشد ، كه از اين جهت عدم ( جهل ) را از نفس طرد مىنمايد و اين صورت علمى از اين جهت كمال براى نفس بوده ، زائد بر آن وناعت آن مىباشد و اين خود اثر خارجى است كه مترتب بر صورت علمى مىگردد ، و با توجه به اينكه نفس ، موضوع اين صورت علمى است و در تحقق خود بىنياز از آن صورت است ( بنابراين نفس جوهر و ) آن صورت علمى عرض براى نفس است ، و تعريف « كيف » هم بر آن صدق مىكند ( پس علم از مقولهء كيف است ) « 1 » . و ادعاى اينكه به هنگام تحقق علم چيزى زائد بر نفس كه منضم به آن گردد

--> ( 1 ) حاصل آنكه ، اولا : واقعيتى وراى نفس تحقق يافته و كمال نفس بشمار مىرود و اين همان صورت علمى است ، نه از جهت اينكه وجود ذهنى است بلكه از جهت اينكه ناعت نفس است . ثانيا : وجود آن وجود لنفسه ( جوهر ) نيست بلكه وجود لغيره ( عرض ) است . ثالثا : در ميان مقوله‌هاى نه‌گانه عرضى تنها حد كيف بر آن منطبق است ، پس صورت علمى ، عرض و از مقولهء كيف است .